Ter inzage: gedeelte hoofdstuk 14 over het aftreden van wethouder Barendregt

Hoofdstuk 14 van Twee keer valse start behandelt het aftreden van wethouder Barendregt. Lees hier de aanloop van haar vertrek, dat zich in twee dagen ontrolde.

En weg was ze

“Pim, er is iets mis.” Het sms-bericht aan D66-fractievoorzitter Pim van den Berg komt aan op donderdagmiddag 1 september 2011, 15.44 uur. Van den Berg zit in de auto en hoort het piepje niet. De boodschap leest hij pas drie uur later: zijn wethouder Mirjam Barendregt moet hem dringend spreken, ze worstelt met een zwaar financieel punt waar ze niets over mag zeggen. Kan hij de volgende ochtend bij haar thuis langskomen, voordat de vrijdagvergadering van het college begint?
Van den Berg schrijft terug: kan hij zich voorbereiden, is er een aanduiding waar het over gaat? Dat zou de kwaliteit van het gesprek verbeteren. Nee, antwoordt Barendregt, er geldt absolute vertrouwelijkheid.
De volgende ochtend om zeven uur vallen er harde woorden in de woning van de wethouder. Ze heeft Van den Berg een A4-tje laten zien met de laatste cijfers van de kostenoverschrijding van het Eemhuis. Bij haar terugkeer van vakantie heeft ze nieuwe gegevens ontvangen en het tekort ligt nu weer boven de 6 miljoen euro. Hier rolt geen lijk uit de kast, ziet Van den Berg, dit is een heel kerkhof. Als niemand anders een motie van wantrouwen indient, laat hij zich ontvallen, dan komt die er toch: van de D66-fractie.
Een hardere klap in het gezicht valt niet te bedenken. De motie van wantrouwen is de politieke variant van onthoofding, al helemaal wanneer de beul ook nog eens uit eigen kring komt. Een wethouder, minister of burgemeester die met een aangenomen motie van wantrouwen aan de broek het strijdperk verlaat, kan het verder wel vergeten. Dat nooit, vindt Mirjam Barendregt. Dan treedt ze zelf wel af. Maar dat wil Pim van den Berg niet. Tenminste, nu niet. Eerst moet zijn wethouder zich verantwoorden in een openbare gemeenteraadsvergadering. Aftreden kan daarna, of tijdens de vergadering, in elk geval voordat zo’n smadelijke motie in stemming komt.
De tijd dringt als de gemoederen weer iets bedaren. Barendregt moet naar het college, voor de tweede keer deze week. Daar gaat het over de schriftelijke informatie aan de gemeenteraad die nu echt op de hoogte gesteld moet worden van het debacle met het Eemhuis. En over de vraag wat er verder nog te ondernemen valt om de zaak weer onder controle te krijgen.
Het college van burgemeester en wethouders heeft drie dagen eerder, op dinsdag 30 augustus, voor het eerst gesproken over de uit de hand gelopen bouw van het Eemhuis. Nadat de gemeentesecretaris, de wethouder cultuur en alle andere betrokkenen zijn teruggekeerd van vakantie, staat de zaak er nog even beroerd voor. Voor zover er nieuwe informatie is verzameld, wijst die nog steeds op een tekort van meer dan 6 miljoen euro, met dreigende schaduwen van meer risico’s als het project op deze manier verdergaat. Barendregts collega- wethouders hebben verbaasd, verbijsterd en verontwaardigd gereageerd op de overschrijding. Ze hebben talloze vragen gesteld en het ambtenarenapparaat draait overuren om antwoorden te geven. Voor iedereen is duidelijk dat het Amersfoortse stadsbestuur een plechtige belofte heeft verbroken: de komst van kunsthal KAdE in plaats van poppodium De Kelder zou budgettair neutraal verlopen en geen vertraging veroorzaken, had wethouder Barendregt namens het hele college in februari verkondigd. Binnen drie maanden wisten de bouwers en hun gemeentelijke contactpersonen al dat dit nooit zou lukken, maar pas zes maanden later komt de zaak op de politieke agenda. Dat is te laat, veel te laat, en de gemeenteraad zal hier een verantwoordelijke voor zoeken. Dat kan alleen maar de wethouder van Ruimtelijke Ordening & Projecten, Stadshart en Cultureel Klimaat zijn.

Als Pim van den Berg wegrijdt bij het huis van Mirjam Barendregt, weet hij dat er een hectische vrijdag is begonnen. Na de collegevergadering, zo rond 12 uur, zullen alle fractievoorzitters van de coalitie een telefoontje van hun wethouder krijgen om ze op de hoogte te stellen van de ravage rond het Eemhuis. Direct daarna kunnen ze nog een telefoontje verwachten, van de D66-fractievoorzitter. Zijn doel: er moet in de raadsvergadering van komende dinsdag geen motie van wantrouwen worden ingediend, zodat wethouder Barendregt elegant kan aftreden als dat nodig blijkt. Zelfs de dreiging van zo’n raadsuitspraak is namelijk voor de wethouder onaanvaardbaar, heeft ze hem duidelijk gemaakt.
Bindende afspraken maken is echter lastig in de Amersfoortse coalitie van vijf partijen. Die heeft eerder dat jaar al een fikse crisis doorgemaakt doordat de Burger Partij Amersfoort haar eigen wethouder wegstuurde na een vertrouwensbreuk. De lokale partij is toen afgelost door de ChristenUnie. De nieuwe wethouder is net ingewerkt, maar ook de collegeleden van VVD, CDA en GroenLinks hebben maar beperkte bestuurservaring. Burgemeester Lucas Bolsius zit er amper een jaar en slaagt er nog niet in om dit college als een eenheid te laten werken.
Van den Berg krijgt de ChristenUnie niet te pakken en komt alleen tot zaken met de VVD: de liberalen zullen afzien van een motie van wantrouwen tegen wethouder Barendregt. De leiders van CDA en GroenLinks kan hij op zich ook wel overhalen, maar deze partijen maken een voorbehoud: ze kunnen niet garanderen dat een van de raadsleden toch een motie van wantrouwen zal indienen. Als de fractiewoordvoerder op het dossier Eemhuis die stap wenst te nemen, kan de fractievoorzitter daar geen blokkade tegen opwerpen.

En dan gaat het hard.
In haar wethouderskamer kijkt Mirjam Barendregt om zich heen. Ze weet dat aftreden onvermijdelijk is. Dat is ook zoals het hoort, meent de wethouder. In haar periode als gemeenteraadslid is ze altijd streng geweest voor bestuurders die dit soort fouten maakten. De wethouder is verantwoordelijk, ook als de wethouder iets niet wist en zelfs als de wethouder het niet kon weten. Dat is nu eenmaal hoe het openbaar bestuur werkt. Juist de harde en op het oog onrechtvaardige gevolgen voor de persoon van de politicus moeten een waarborg zijn dat ambtenaren extra zorgvuldig werken.
Daarnaast voelt Mirjam Barendregt zich bedrogen en teleurgesteld. Ze heeft vertrouwd op ambtenaren die haar niet alles hebben verteld wat ze had moeten weten. Op ambtenaren die haar te laat waarschuwden; zo kreeg ze enkele dagen eerder pas te horen dat de sector SOB, die wel grote bouwprojecten doet, al lang geleden had besloten nooit meer zaken te doen met de externe projectleider Struijk. Waarom heeft SOB daar nooit eerder iets over gezegd? De enige vraag is nog: wanneer aftreden? Vandaag, of in de arena van de gemeenteraad, komende dinsdag?
De telefoon piept: sms van Van den Berg, met het advies om een verklaring in de raad af te leggen zodat daar een gesprek mogelijk is. Op haar computer begint Barendregt aan een brief aan de raad. “Vandaag heb ik het besluit genomen om mijn functie als wethouder in de gemeente Amersfoort neer te leggen. Een besluit dat ik niet licht heb genomen en ook een besluit dat mij zeer zwaar valt.”

Meer lezen? Klik hier en bestel Twee keer valse start nu.

Afbeelding van Twitter: de foto bij de tweet is gemaakt door Ruth Gorissen tijdens de boekpresentatie op 23 januari.